11.12.2018 Ostatnia aktualizacja 19:30, 10.12.2018

95 lat temu...: Pierwsze inicjatywy uzyskania praw miejskich dla Kamiennej (1918 r.)

Autor:
Krzysztof Zemeła
Opublikowano: 01 Gru 2018
Oceń:
5 1 1 1 1 1
Kategoria:
Aktualności
W 1923r. ówczesna osada Kamienna (od 1928 roku Skarżysko-Kamienna) uzyskała prawa miejskie. Przypadający w tym roku jubileusz 95-lecia miasta jest doskonałą okazją do bliższego spotkania z historią miejsca, w którym przyszło nam żyć. W ramach projektu Skarżyskiego Stowarzyszenia Inicjatyw Obywatelskich 95fest - świadomi przeszłości, patrzymy w przyszłość, do końca roku, w cyklicznie publikowanych artykułach przygotowanych we współpracy z historykami badającymi dzieje naszej Małej Ojczyzny, staramy się przybliżyć Państwu mniej i bardziej znane fakty z historii naszego miasta. Dzisiaj czas na przybliżenie okoliczności pierwszych inicjatyw dot. uzyskania praw miejskich dla Kamiennej.

Pierwszą oficjalną inicjatywę dotyczącą nadania praw miejskich zgłoszono na posiedzeniu Rady Gminy Kamienna w dniu 16 czerwca 1918 r. Radny Witold Milkuszyc, inżynier aerodynamiki, absolwent szkoły politechnicznej w Nancy we Francji, nauczyciel miejscowego gimnazjum, zgłosił wniosek by: „wobec tego, że wszelkie sprawy dochodowe [gminy] rozbijają się stale o to, że nie mamy dowodów, że osada nasza jest na prawach miejskich, wnieść na najbliższe posiedzenie Rady Gminnej wniosek uchwalenia przemianowania osady naszej na miasto, a dla przekonania, że tak obywatele, jako też i mieszkańcy na podobnej zmianie nie tylko nie stracą, lecz przeciwnie - zyskają, wyłuszczy szereg dobrodziejstw oraz źródeł dochodów gminnych na ewentualne pokrycie zwiększonych podatków...”. Chwilę później radny Andrzej Bałtruszajtis poparł tę myśl koniecznością „wybrania delegacji w sprawie odszukania dowodów, że osada nasza jest na prawach miejskich, ewentualnie gdyby takowych nie udało się wspomnianej delegacji odszukać, o wyjednanie u Komendy Powiatowej zatwierdzenia osady naszej na prawach miejskich. Wniosek Bałtruszajtisa zyskał pełną aprobatę, na jego pomysł „wyrażono swą zgodę przez aklamację...” Jest to pierwszy znaczący głos w sprawie nadania praw miejskich dla Kamiennej. Bez większych problemów wybrano skład delegacji. Znaleźli się w niej: wnioskodawca - Andrzej Bałtruszajtis, Kazimierz Witwicki, Władysław Cichocki, Wacław Czaplarski i Antoni Sieczka.

Nie jest nam znana w szczegółach działalność tej tzw. komisji miejskiej. Z całą pewnością nie udało się jej pozyskać dla tej inicjatywy władz powiatowych. Znacząca rola delegacji polegała głównie na popularyzowaniu idei nadania praw miejskich dla Kamiennej. Wydaje się to bardzo istotne, gdyż opór części mieszkańców osady obawiających się większych podatków oraz szczególnie okolicznych wsi przeciwnych nadaniu praw miejskich był bardzo duży, o czym wielokrotnie w najbliższych latach się przekonano. Pomysł uzyskania praw miejskich dla Kamiennej powrócił u progu niepodległości, na początku listopada 1918 r.
 
Rozpisanie nowych wyborów do Rady Gminnej w dniu 8 listopada 1918 r., przyniosło ponowny sukces zwolennikom praw miejskich dla Kamiennej z Bałtruszajtisem na czele. Warto przy okazji dodać, że za jego zgodą i wsparciem od sierpnia 1917 r., aż do chwili rozbrojenia okupantów w lokalu gimnazjum mieścił się oddział Polskiej Organizacji Wojskowej zorganizowany z harcerzy. W szkole odbywały się potajemne zebrania, przechowywano broń. Bałtruszajtis w późniejszym okresie utrzymywał, że „organizacja i posiadana przez nią broń niepokoiła żandarmerię austriacką... wspomniany oddział brał czynny udział w rozbrajaniu okupantów”.

Tak więc na fali sukcesów niepodległościowych, wychodzenia z konspiracji, rozbrajania dotychczasowych austriackich okupantów zwolennicy nadania praw miejskich wyszli z nową inicjatywą. Za sugestią Bałtruszajtisa, idąc drogą tworzenia faktów dokonanych, chcieli przeprowadzić w szybkim czasie wybory do Rady Miasta. Był to pomysł odważny, czekanie na rozstrzygnięcie w tej materii konstytuujących się dopiero polskich władz państwowych, przeciągnęłoby problem w czasie. Tym bardziej, że Kamienna miastem nigdy wcześniej nie była. Ogłoszenie wyborów, wybranie rady miejskiej, w konsekwencji władz miasta mogłoby, siłą rzeczy, stworzyć nowy stan prawny i tym samym zostać zaakceptowany przez konstytuującą się władzę nadrzędną.

Przygotowany został plan działania, jego realizację zaczęto od wydania w dniu 8 listopada 1918 r. odezwy „Do Mieszkańców Kamiennej.” Jej treść ze względu na wagę problemu przytoczymy w całości: „Obywatele! Dziś w Waszych rękach spoczywa stworzenie Rzeczypospolitej demokratycznej. Stojąc na stanowisku praw Człowieka i Obywatela Rada Miejska w Kamiennej postanowiła w ciągu 10-ciu dni rozpisać i dokonać wyborów na zasadach tajnego, powszechnego bez różnicy płci, równego, bezpośredniego, proporcjonalnego głosowania do Nowej Rady Miejskiej, w ręce której obecna Rada złoży swe mandaty”.
 
Warto dodać, że cytowana radykalna odezwa podpisana przez 18 radnych poprzedziła w czasie przygotowaną pod koniec listopada 1918 r. przez rząd Jędrzeja Moraczewskiego państwową ordynację wyborczą do sejmu, tak więc proponowanie demokratyczne, pięcioprzymiotnikowe zasady wyborcze były odbiciem wewnętrznej dyskusji i osobistych poglądów czołowych członków rady gminy.

10 listopada 1918 r. odbyło się przed południem pierwsze posiedzenie wyłonionej Komisji Wyborczej. Jej skład przedstawiał się następująco: przewodniczącym komisji został przez aklamację Kazimierz Węgrzecki – popularny działacz Komitetu Obywatelskiego, jego zastępcą: Józef Janikowski, miejscowy lider PPS-u. „Komisja korzystając z prawa kooptacji, wobec ogłoszonego prawa równouprawnienia kobiet postanowiła powołać trzy przedstawicielki w osobie p. dr Bałtruszajtis Marty [została sekretarzem Komisji – Z.K.], p. Niemyskiej Antoniny i Barańskiej Heleny. Gorącą dyskusję wywołała ordynacja wyborcza, zgłoszono wniosek „by wstrzymać się z głosowaniem nad wyborem ordynacji wyborczej, biorąc pod uwagę to, że sposób wyborów może stanąć w sprzeczności z 5 przymiotnikowym systemem wyborczym, który w najbliższych dniach ma być przez rząd Rzeczypospolitej ludowej ogłoszony” . Wniosek w wyniku głosowania upadł, przystąpiono do opracowania własnej zasad wyborczych. W wyniku dalszej dyskusji przyjęto, że: .„Komisja wyborcza przyjmuje jako system głosowania głosowanie według list wyborczych. Głosujący wypisuje na kartce wyborczej numer jednej z list ogłoszonych przez komisje wyborczą. Do Rady wejdą z każdej listy radni w liczbie proporcjonalnie do ilości otrzymanych przez tę listę głosów”.
 
Podczas tego posiedzenia podjęto inne ważne decyzje: ustalono liczbę radnych na 35, ustalono, że prawo głosu maja stali mieszkańcy Kamiennej obojga płci, którzy ukończyli lat 21. W przypadku ludności niestałej przyjęto zasadę, że prawo głosu mają przebywający w osadzie od co najmniej 3 miesięcy. Listę uprawnionych do głosowania ustalono w ten sposób, że członkowie w komisji w podzielonej na 10 rejonów osadzie odwiedzali osobiście mieszkańców spisując wyborców oraz wydając „równocześnie do rąk własnych wyborcy ostemplowaną kartę kontrolującą”. Dla wyjaśniania przypadków wątpliwych (głównie wieku) utworzono biuro wyborcze z siedzibą w Kasie pożyczkowej czynne codziennie od 10:00 do 12:00 godz., oraz po południu od 18:00 do 20:00.

11 listopada 1918 r. odbyło się drugie posiedzenie Komisji wyborczej pod przewodnictwem Kazimierza Węgrzeckiego z udziałem 13 członków. Podczas obrad zapadły dalsze decyzje związane z ordynacją wyborczą. Każdy z wyborców miał otrzymać drukowany egzemplarz list wyborczych, ostemplowaną kopertę i kartkę kontrolującą. Podczas wyborów głosujący wkładał jedną z list do koperty, oddawał kartę kontrolującą, „która zostaje w biurze wyborczym i oddaje głos”.  W sprawie list wyborczych Komisja dopuściła jedynie te, które podpisane zostały przez 35 proponowanych kandydatów i 20 uprawnionych lecz nie kandydujących wyborców. Ostatecznie ustalono termin składania list wyborczych do piątku 15 listopada do godz. 20:00.

Komisja Wyborcza w pełnym 14-osobowym składzie pracowała ponownie w dniach 13 i 17 listopada przygotowując ostatecznie procedury wyborcze. Jednocześnie w tych dniach rozpoczęto w Kamiennej akcje propagandową, rozpoczęła się również agitacja przedwyborcza.

Na piątym swym posiedzeniu, w dniu 19 listopada 1918 r., komisja ustaliła ostateczny termin wyborów: miały odbyć się w niedzielę 24 listopada w budynku gimnazjum dzierżawionym od Romana Bartoszewskiego przy ulicy Nowej - Teatralnej. 21 listopada ustalono dalsze szczegóły, m. in. godziny otwarcia lokalu wyborczego. Postanowiono zatem rozpocząć wybory o 9:00, które miały trwać do 18:00.

W niedzielę, 24 listopada 1918 r. lokal wyborczy odwiedziło 2729 mieszkańców Kamiennej. Wynika więc, że wybory cieszyły się dość dużym zainteresowaniem i poparciem społeczności lokalnej. Również sam pomysł wyborów do rady miejskiej trafił na podatny grunt. Bezpośrednio po zamknięciu lokalu wyborczego odbyło się powyborcze posiedzenie komisji pod przewodnictwem Kazimierza Węgrzeckiego. W jej składzie znaleźli się obok Marty i Andrzeja Bałtruszajtisów, Stefan Rzuchowski, Nowak, Witold Milkuszyc, Jan Komsta, Biernacki, Józef Janikowski, Barańska, Antonina Niemyska, Tomasz Rzeżawski, , Rożek i dwóch przedstawicieli listy żydowskiej: Berkowicz i Rozner. Przed otwarciem urn komisja wypracowała zasady liczenia głosów. Postanowiono uznać głos za nieważny „o ile w kopercie znajdzie się więcej niż jedna lista wyborcza”, głosowano więc na jedną listę, ponadto przyjęto zasadę unieważniania głosu „o ile na danej liście wykreślonych jest więcej niż połowa nazwisk, tzn. na liście PPS – 18, na liście narodowej – 17, na liście żydowskiej 6 nazwisk”. Zgłoszono 3 listy wyborcze: listę PPS (36 nazwisk), listę narodową (34 nazwiska) i listę żydowską (12 nazwisk). Po uzgodnieniu procedur późnym wieczorem przystąpiono do obliczania głosów. W sumie oddano ich 2729,przy czym 62 – unieważniono. Z ogólnej liczby głosów 2667 na listę I (żydowską) oddano 569 głosów (ok. 21, 335 %), na tzw. listę narodową padło 713 głosów, tj. 26,734%. Największym jednak poparciem cieszyła się w Kamiennej lista socjalistyczna, która uzyskała 1385 głosów, a więc 51,931 % wszystkich oddanych ważnych głosów. Tak wysokie notowania socjalistów świadczą o radykalnych nastrojach w Kamiennej oraz sprawnie działających strukturach PPS-u, z Komitetem Miejskim na czele, kierowanym przez Józefa Janikowskiego.

Ustalono liczbę radnych na 35, tak wiec po podzieleniu liczby głosów lista I uzyskała 7 mandatów, lista II – 10, lista III - 18 mandatów. Skład Rady Miejskiej wyłonionej w wyborach z 24 listopada 1918 r. przedstawiał się następująco: Feliks Niemyski, Jan Komsta, Józef Janikowski, Antonina Niemyska, Wacław Czaplarski, Stanisław Wysocki, Marcin Bogusławski, Jan Gruszczyński, Teofil Bimer, Józefa Czaplarska, Andrzej Skórski, Teodor Romanowski, Teofil Garbacz, Feliks Michnowski, Władysław Garbacz, Karol Jarosiński, Julian Gzymka ( z listy PPS-u), Marta Bałtruszajtis, Piotr Tylman, Antoni Biernacki, Wacław Wieruszewski, Andrzej Bałtruszajtis, Wacław Węgrzecki, Franciszek Lubaś, Stanisław Kotowski, Władysław Cichocki, Józef Sosnowski (z listy narodowej), Mendel Feldman, Mojżesz Weinberg, Jankiel Margules, Abram Ostrowicz, Chaskiel Chmielnicki, Saul Pfeffer i Izrael Rozenberg (z listy żydowskiej).

Pierwsze posiedzeniu Rady Miejskiej w dniu 7 grudnia 1918 r. poświęcono na wybór władz miejskich. W wyniku dyskusji i głosowania burmistrzem został 45-letni odlewnik - Antoni Biernacki, na zastępców wybrano: Stanisława Wysockiego (przewodniczącego Związku Zawodowego Metalowców) i Piotra Tylmana (33-letniego właściciela Fabryki Osełek i Toczaków w Kamiennej), zaś dr Marta Bałtruszajtis została sekretarzem.

Warto przy okazji dodać, że równolegle z inicjatywą wyborczą Rady Gminnej w dniu 8 listopada 1918 r. Tymczasowy Rząd Ludowy Rzeczypospolitej Polskiej w Lublinie z Ignacym Daszyńskim jako premierem mianował Wacława Czaplarskiego „Komisarzem Ludowym na miasteczko fabryczne Skarżysko”. Komisarz Czaplarski wydał ogłoszenie, w którym zawiadamiał, „że rozkazem Rządu Republiki Ludowej z d. 8 listopada 1918 r. został mianowany komisarzem rządowym miasta KAMIENNA (Skarżysko) i z dniem dzisiejszym obejmuje czynności w sprawach cywilnych i wojskowych...” . Tym samym mógł zrodzić się spór kompetencyjny między świeżo wyłonioną radą i władzami miasta, a komisarzem mającym legitymacje tzw. rządu lubelskiego. Nic podobnego się nie stało, rząd Daszyńskiego przestał istnieć 11 listopada 1918 r., sam Czaplarski czynności prawnych żadnych nie podjął, zachował się lojalnie wobec rady, sam kandydował z listy PPS-u, uzyskując wystarczające poparcie by zasiąść w Radzie Miejskiej.

Wybrana Rada Miasta pracowała aktywnie w grudniu 1918 r. i styczniu 1919 r. podejmując szereg ważnych spraw. Np. po raz kolejny poruszano sprawę budowy szpitala (16 styczeń 1919 r.). 1 lutego 1919 r. wybrano komisję sanitarną (Ostrowicz, Węgrzecki, Bałtruszajtisowa).

Od samego początku starano się zalegalizować istnienie Rady Miejskiej. W tym celu zwrócono się po aprobatę do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 1 lutego 1919 r. burmistrz Biernacki odczytał negatywną odpowiedź MSW na memoriał wysłany przez gminę „a dotyczący umiastowienia osady i uznania Rady.” W tej sprawie prowadził rozmowy z władzami powiatowymi Wacław Czaplarski, również bez efektu.

Tak więc wysiłek i mobilizacja aktywnych działaczy Kamiennej skupionych wokół idei zdobycia praw miejskich zakończyły się tym razem fiaskiem. Ostatecznie wybory do Rady Miasta zostały unieważnione, Kamienna nadal pozostawała osadą. Warto jednak pamiętać o rozbudzonej ambicji i aktywności mieszkańców Kamiennej.

Duże poparcie społeczne wyrażone podczas listopadowych wyborów dawały nadzieje, że wysiłki na rzecz nadania praw miejskich podjęte zostaną ponownie. 5 lutego 1919 r. ponownie wrócono podczas odczytywania protokołu z poprzedniego zebrania do spraw odpowiedzi MSW „co do umiastowienia osady i gorącego poparcia tegoż u czynników odpowiedzialnych”. Przy okazji tego posiedzenia dowiadujemy się o inicjatywie budowy fabryki wagonów w Kamiennej, na co miała wyjednać zgodę wysłana do Warszawy komisja. Sprawa wydawała się tak ważna dla rozwoju przemysłowego i handlowego osady, że już 4 grudnia 1918 r. Czaplarski przekonywał, by pod budowę tej fabryki oddać bezpłatnie ok. 18 mórg pastwisk, na co zgromadzenie gminne wyraziło zgodę. Z dotychczasowych obserwacji zachowań radnych wynika, że większą inicjatywę w staraniach o nadania praw miejskich przejawiali radni z listy narodowej.

Ostatnie posiedzenie Rady Miejskiej odbyło się 24 lutego 1919 r., przewodził mu Antoni Biernacki, przy obecności 21 radnych. Oprócz oddelegowania Wacława Węgrzeckiego do sejmiku powiatowego w Końskich, ważną sprawą było zadecydowanie (po konsultacji z Sędzią Pokoju - Stanisławem Zaleskim) o nowych wyborach do Rady Gminy na dzień 2 marca 1919 r., które ostatecznie przesunięto o dwa tygodnie.
 
Tekst odezwy "Do Mieszkańców Kamiennej".


Fragment protokołu z posiedzenia Rady Gminy Kamienna w dniu 16 czerwca 1918 r.
dot. wniosków Witolda Milkuszyca i Andrzeja Bałtruszajtisa (źr. własne)




CDN




Dodaj komentarz

Aby dodawać komentarze wypełnij poniższy formularz. Gdy komentujesz jako gość (bez zakładania konta w naszym portalu) Twój komentarz zostanie opublikowany po akceptacji moderatora. Komentarze zarejestrowanych użytkowników (możesz zarejestrować się TUTAJ) publikowane są automatycznie.

Kod antyspamowy


Odśwież

Ostatnio opublikowane

95 lat temu...: Nadanie praw miejskich Kamien…

Opublikowano: 10.12.2018 19:00

Komentarzy: 0

Szkoła Podstawowa nr 7 mistrzem Skarżyska w m…

Opublikowano: 10.12.2018 18:53

Komentarzy: 0

Zespół Szkół Ekonomicznych z patronatem UJK

Opublikowano: 10.12.2018 15:09

Komentarzy: 0

Pijana urodziła nietrzeźwe dziecko

Opublikowano: 10.12.2018 10:24

Komentarzy: 2

Mikołajki w szkółce piłkarskiej Cicha Sława e…

Opublikowano: 09.12.2018 23:55

Komentarzy: 0

Ruszyła XI edycja HALPN

Opublikowano: 09.12.2018 18:31

Komentarzy: 0

Poznaliśmy laureatów 46. Ogólnopolskiego Turn…

Opublikowano: 09.12.2018 14:28

Komentarzy: 2

Koncert zespołu Ted Nemeth w Semaforze

Opublikowano: 09.12.2018 09:58

Komentarzy: 0

"Mikołaj jest siatkarką" - Mikołajk…

Opublikowano: 08.12.2018 19:38

Komentarzy: 0

Finał "Szlachetnej Paczki" w Skarży…

Opublikowano: 08.12.2018 19:11

Komentarzy: 1

Ostatnie ogłoszenia


Zobacz wszystkie >

Dodaj ogłoszenie +

Opinie w GoWork.pl

Ostatnio na forum