Historia miasta Skarżysko-Kamienna - II Wojna Światowa

1939 (cd)

- Miasto liczy 23 250 mieszkańców.
- Andrzej Bałtruszajtis przejmuje funkcje dyrektora w przedsiębiorstwie „Ekonomia”, które funkcjonowało przez pierwsze lata okupacji, dając legalne zatrudnienie wielu mieszkańcom miasta.
- Z 5 na 6 września dyrekcja PFA dostała rozkaz ewakuacji do Włodzimierza Wołyńskiego.
- W dniu 8 września, w godzinach południowych do Skarżyska wkracza 2 Dywizja Lekka XV Korpusu Wehrmachtu i miasto znalazło się pod okupacją niemiecką.
- PFA początkowo przejęły dwa koncerny: „Rochling” oraz „Hugo Schneider AG” („Hasag”). Zakład zaczął Okupacyjnym dyrektorem PFA został Dalski (Dalsky).
- Komendantem policji kryminalnej („Kripo”) w Skarżysku został oprawca o pseudonimie „Metz”.
- ZEORK zostaje przekształcony w Ost-Energie Betriebsverwaltung Mitteland.
- Jednym z pierwszych rozstrzelanych mieszkańców Skarżyska był Antoni Czernikiewicz, aresztowany 30 września a następnie wywieziony do Kielc i tam rozstrzelany.
- Od połowy października na terenie miasta zaczęły się tworzyć organizacje konspiracyjne:
-„Orzeł Biały”, gdzie organizatorami i aktywnymi członkami na terenie Skarżyska byli między innymi: inż. Milke, J. Gintarzewski, J. Barańska, Z. Wątła i inni.
Na czele tej organizacji stali: kpt. Adam Jastrzębski, por. Zbigniew Przeździecki, prof. Konstanty Bobowski, ppor. Jan Gintarzewski, ppor. Wacław Łyżwa.
- Organizacja Wojskowa „COP”
- „Gryf”
- „Korpus Obrońców Polski”
- „Polska Organizacja Zbrojna”
- „Organizacja Wojsk Polskich”
- „Związek Odwetu”
- „Oddziały Zbrojnej Polski”
- Prywatna Trzyklasowa Koedukacyjną Szkoła Średnia w Skarżysku – Kamiennej zmienia swój ustrój i przyjmuje ona nazwę: 4 - letnie Prywatne Gimnazjum Kupieckie Towarzystwa Przyjaciół Szkoły Średniej w Skarżysku - Kamiennej.


1940

- W dniu 28 stycznia przybywa do Skarżyska oddział SS i zajmuje Szkołę Powszechną Nr. 1 (obecna SP Nr 1). Od 11 lutego zaczyna działać w szkole „sąd” policyjny, składający się 3 SS-manów.
- W dniach 12, 13, 14 (inne źródła podają, że egzekucje trwały 5 dni) lutego wywieziono na Bór i tam rozstrzelano łącznie 360 osób, wśród nich wielu harcerzy.
- W dniu 16 lutego aresztowano burmistrza Tadkowskiego i jego zastępcę – Maciejewskiego. Zostali rozstrzelani w Radomiu.
- W dniu 29 czerwca dokonano w Skarżysku największego masowego mordu na Kielecczyźnie. Rozstrzelano w lesie na Brzasku 760 osób.
- Z dniem 1 września koncern Rochlinga zrzeka się komisarycznego nadzoru nad swoją częścią fabryki i przekazał ją „Hasagowi”.
- Prywatne Gimnazjum Kupieckie przyjmuje nazwę: Prywatna Szkoła Handlowa w Skarżysku - Kamiennej (Handelsfachschul in Skarżysko - Kamienna), pod tą nazwą pracowała do 1942 roku.


1941

- Powstaje przyzakładowy obóz pracy przy zakładach „Hasag” (PFA). Obóz pochłonął około 35 000 istnień ludzkich.
- 28 maja o godzinie 3 rano, przeżywszy 59 lat umiera Andrzej Bałtruszajtis.
- 20.05 - powstanie getta żydowskiego (ponad 3 tys. osób)
- W 1941 roku aresztowano kierownika szkoły Józefa Erbla
- 11 grudnia, na terenie Obozu Oświęcimskiego zostaje rozstrzelany ks. Kazimierz Sykulski. Ciało zostało spalone w krematorium.
- W ZEORK-u powstaje placówka Armii Krajowej.


1942

- Z inicjatywy Ignacego Narbutta na terenie Skarżyska powstaje oddział Gwardii Ludowej, ale działał krótko i zostaje rozbity przez Niemców pod Zalezianką.
- Władze hitlerowskie poleciły przerwać naukę w Szkole Podstawowej im. Juliusza Słowackiego. Budynek adaptowano dla potrzeb szpitala wojskowego.
- W dniu 18 czerwca przywieziono z aresztu ze Starachowic 22 osoby i rozstrzelano je na Baranowskiej Górze.
- W czerwcu grupa GL pod dowództwem „Żbika” wykoleja pociąg.
- W końcu roku grupa Armii Krajowej wykonuje wyrok na kilku hitlerowcach w kasynie przy hotelu fabryki „Hasag”.
- Od tego roku skarżyska organizacja Armii Krajowej stanowiła podobwód o kryptonimie „Morwa”. Pierwszym komendantem został por. St. Ciaś.
- Likwidacja getta w Skarżysku. Ludność żydowską przewieziono do obozu zagłady w Treblince, gdzie została zagazowana.
- Prywatną Szkołę Handlową w Skarżysku - Kamiennej przekształcono na: Dwuletnią Miejską Szkołę Handlową w Skarżysku - Kamiennej, która przetrwała do 1944 roku.


1943

- Skarżysko liczy 19 373 mieszkańców.
- W dniu 7 lutego oddział GL pod dowództwem „Oseta” Wasilewskiego wykoleił pociąg koło Lipowego Pola. Władysław Wasilewski „Oset” pochodził z Boru.
- W dniu 15 marca grupy partyzanckie, pod dowództwem „Oseta” i „Lawiny” dokonują konfiskaty 171 tysięcy złotych z kasy „Hasag”.
- W dniu 6 kwietnia grupa AK pod dowództwem „Buczyńskiego” – Stefana Bilskiego zdobyła ze strzelnicy „Hasagu” 25 pistoletów maszynowych, 5 ręcznych karabinów maszynowych, 73 pistolety „Vis”, oraz duże ilości amunicji.
- W sierpniu żołnierze AK w przebraniu wjeżdżają do „Hasagu” dwoma samochodami, jakoby z Lipska po odbiór amunicji. Brawurowa akcja powiodła się doskonale i pozyskano w ten sposób spore ilości amunicji dla oddziałów partyzanckich.
- W okolicach młyna wodnego Władysława Cioka (na Bzinku – Borze), w dniu 7 października drużyna ochrony „Ponurego” stoczyła bój z żandarmerią niemiecką. W boju ginie kpr. Andrzej Pasek „Jędrek”. Obecnie w tym miejscu znajduje się pomnik.
- W ZEORK-u rozpoczęto konspiracyjną produkcję elementów do stenów.

1944

- Ludność: 19 373 osoby
- W marcu okupant dokonuje egzekucji obok kościoła przy ulicy Niepodległości (teraz Legionów, a wtedy Kolejowa). Rozstrzelanych zostało 18 mężczyzn, (istnieją wersje podające liczbę 44 lub 33) głównie pracowników „Hasag”. Rozstrzeliwano ich przy fundamentach domu starców, którego budowę przerwała wojna. Obecnie stoją tam bloki 4 piętrowe. W tym samym miejscu, w lipcu rozstrzelano 43 mężczyzn.
- W kręgu działaczy PPR powołano 10 kwietnia Miejską Radę Narodową. Zebrani ustalili, że po wyzwoleniu burmistrzem zostanie Antoni Gruszczyński a szefem Milicji Tadeusz Wiatr.
- Teren konspiracyjnej fabryczki amunicji w Posadaju został zlikwidowany (15 marca) przez Gestapo. Aresztowano 9 osób. Jedna osoba wysłana została do obozu koncentracyjnego w Ravensbruck, pozostałe osoby zostały rozstrzelane w zbiorowej egzekucji na piaskach Firleja.
- W sierpniu przestaje istnieć obóz w „Hasagu”.
- W sierpniu grupa AK dokonuje udanego zamachu na szefa „Kripo” Metza (Leo Metz).
- W grudniu okupant zamordował 29 robotników. Ich zwłoki spoczywają w zbiorowej mogile na Górze Baranowskiej.
- Początek demontażu PFA. Wysyłka maszyn, narzędzi, dokumentacji, materiałów i robotników do fabryk w Częstochowie, a następnie do Niemiec.

1945

- Miasto liczy 17 373 mieszkańców. Przez okres 1939 -1945 zginęło około 7000 mieszkańców, w tym około 6000 pochodzenia żydowskiego.
- 18 stycznia rankiem, do miasta wkraczają żołnierze jednostek wchodzących w skład I Frontu Ukraińskiego . Istnieje też relacja mówiąca o wyzwoleniu miasta w dniu 17 stycznia. (pana Królikowskiego, który twierdzi, że już 17 stycznia 1945 roku spotkał oficera radzieckiego i dostał polecenie zorganizowania Urzędu Pocztowo-telegraficznego. Ponoć w dniu 18 stycznia urząd już był czynny; wg relacji P. Bożeny Witwickiej, już17 stycznia u Witwickich zjawili się żołnierze NKWD).
- W walkach o miasto zginęło 35 żołnierzy, a rany odniosło 85.
- Radzieckim komendantem miasta zostaje mjr. Iwan Kowalczuk. Komenda ulokowana była przy ul. Staszica 27 (od 1947 roku w tym budynku mieścił się komisariat MO).
- Pierwszym komendantem MO zostaje Tadeusz Wiatr.
- Powstaje Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej –ORMO.
- W dniu 19 stycznia wojewoda kielecki powierzył zorganizowanie władz miejskich w Skarżysku Tadeuszowi Wiatrowi i Antoniemu Gruszczyńskiemu.
- 20 stycznia zostaje aresztowany przez NKWD Kazimierz Jan Witwicki. Zostaje wywieziony w głąb ZSRR, gdzie w więzieniach i łagrach spędził 2 lata i 8 miesięcy.
- Pierwszym burmistrzem został Leon Wódzki, a jego zastępcą – Antoni Gruszczyński.
- 21 stycznia nastąpiło uruchomienie pierwszego po wojnie parowozu.
- 22 stycznia ZEORK wznawia pracę. Dyrektorem zostaje inż. Wacław Jakubowski.
- W lutym powstaje teatr robotniczy „Świt”. Teatrem kierował Bolesław Orski.
- 13 marca rozpoczyna działalność Miejska Rada Narodowa. Przewodniczącym Rady zostaje Adam Pęcikiewicz.
- W marcu wraca do kina Jan Kubikowski i zmienia nazwę kina na „Wolność”. Podczas okupacji kino było „tylko dla Niemców”
- Uruchomiono produkcję w tartaku „Ekonomia” i w fabryce wyrobów emaliowanych.
- Powstaje PSS „Oszczędność”.
- Funkcjonuje Miejska Stacja PCK, jest 11 lekarzy medycyny i 3 lekarzy dentystów.
- W pierwszej połowie czerwca, z inicjatywy trzech kolejarzy – w osobach: Bogusława Bilskiego, Witolda Lange i Mieczysława Wojciechowskiego zrodziła się myśl powołania organizacji sportowej pod nazwą KOLEJARZ „RUCH”. Oficjalne zgłoszenie i zarejestrowanie nastąpiło w dniu 20 czerwca 1945 roku.
- Uruchomienie Zakładów Metalowych. Kierownictwo fabryki obejmuje inż. Antoni Kunicki.
- 7 maja 1945 roku, w budynku zniszczonym w znacznej części w czasie wojny, przy obecnej ulicy Legionów, ponad 200 uczniów rozpoczęło naukę w Prywatnym Gimnazjum Mechanicznym Państwowej Wytwórni Uzbrojenia przy Fabryce Amunicji w Skarżysku – Kamiennej.
- Reaktywowano Szkołę Rzemieślniczo – Przemysłową. Szkoła początkowo otrzymała nazwę "Prywatna Szkoła Techniczna". Dyrektorem był inż. Czesław Kotajski.
- 1 marca wznowiono naukę w Gimnazjum Kupieckim Towarzystwa Przyjaciół Szkoły Średniej w Skarżysku – Kamiennej a we wrześniu otwarto równoległe Liceum Administracyjne w Skarżysku - Kamiennej.
- W grudniu 1945 roku z obozu koncentracyjnego wrócił J. Erbel i ponownie objął kierownictwo Szkoły Podstawowej im. J. Słowackiego.